Op weg naar ‘circulair’ metselwerk?

Milieutransitie versnellen

Metselwerk biedt heel wat voordelen: het is robuust, laat toe om uiteenlopende vormen te realiseren en biedt een goede thermische en mechanische inertie. Bovendien beheersen aannemers dit vak al generaties lang. De productie van metselmaterialen vereist echter heel wat natuurlijke hulpbronnen (klei, granulaten, zand, cement, water) en energie (bakken of calcineren, transport ...). Dat brengt een aanzienlijke CO₂-uitstoot met zich mee.

De bouwsector moet zijn milieutransitie versnellen: vanaf 2028 wordt de berekening van de CO2-impact verplicht voor grote gebouwen. Tegelijk moet de sector verder industrialiseren om het tekort aan geschoolde arbeidskrachten op te vangen en rendabel te blijven. Circulaire oplossingen bieden hier concrete kansen. Ze verminderen de milieu-impact van de sector aanzienlijk, zonder in te boeten aan kwaliteit en betaalbaarheid. Deze uitdagingen staan centraal in het sectoraal plan BuildForward 2030.

Je kan vandaag vier complementaire strategieën toepassen om metselwerk circulair te maken:

• hergebruik

• recyclage

• koolstofarme materialen

• demonteerbare bouwsystemen.

Hergebruik

Door metselstenen te hergebruiken, kan je primaire grondstoffen besparen en de hoeveelheid afval beperken. Denk bijvoorbeeld aan gevelstenen uit sloop- of renovatieprojecten die een tweede leven kunnen krijgen als je ze op de juiste manier verwijdert en opknapt.

Om deze aanpak te doen slagen, moet je echter vertrouwen kunnen hebben in de kwaliteit van de materialen die je hergebruikt. Daarom ondersteunt Buildwise aannemers met concreet advies om het hergebruik in de praktijk te organiseren, van het inventariseren van de herbruikbare materialen tot het sorteren, controleren en opnieuw toepassen van de bakstenen.

Via onderzoeksprojecten zoals REUSE B en NTD-ReMAT ontwikkelen we ook laboratoriumproeven of niet-destructieve onderzoeksmethodes om de kwaliteit van hergebruikte metselstenen te beoordelen. Zo kan je nagaan of ze voldoen aan de vereiste prestaties, zoals druksterkte, porositeit en vorstbestendigheid. Steeds meer bouwbedrijven testen de resultaten van deze projecten al uit in de praktijk door ze toe te passen in hun projecten.

Recyclage

Recyclage zet materialen aan het einde van hun levensduur om in grondstoffen voor nieuwe producten. Vandaag gebeurt dat meestal in open kringlopen, waarbij je mineraal afval van bouw- of sloopplaatsen gemengd inzamelt (beton, bakstenen, stenen, mortel). Na breken, sorteren en kwaliteitscontrole recycleer je deze materialen tot zand en gemengde granulaten, die voornamelijk gebruikt worden voor ophogingen en wegfunderingen (zie bouw.grondstoffencatalogus.be).

Tegelijkertijd wint recyclage in gesloten kringlopen terrein. Hierbij recycleer je gesorteerd afval om het opnieuw in de eigen productieketen te brengen. Een voorbeeld is de omzetting van baksteenresten in nieuwe blokken.

Buildwise biedt je wetenschappelijke ondersteuning bij de ontwikkeling van innovatieve formuleringen die gelijkaardige prestaties halen als traditionele materialen en werkt eraan om deze op te nemen in de normen. Dat zijn ook de doelstellingen van het CIBER-project, waaraan we actief bijgedragen hebben met onze expertise en testfaciliteiten.

In het (CD)²-project werkten we mee aan praktische oplossingen voor recyclage in gesloten kringlopen. We testten verschillende sorteerpraktijken uit op de werf en zetten een aangepaste logistiek op poten om de goede werking van de beoogde oplossingen te garanderen. Op de website van het project vind je praktische fiches over deze oplossingen.

Koolstofarme materialen

De koolstofarme strategie heeft tot doel om de koolstofvoetafdruk van de productie van de metselstenen zelf te verlagen, maar ook om de hoeveelheden gebruikte materialen te verminderen. Dat kan op verschillende manieren: door producten te ontwikkelen die minder grondstoffen verbruiken, cement te vervangen door koolstofarme bindmiddelen (cement met een laag klinkergehalte, alkali-geactiveerde materialen ...) en de formuleringen te optimaliseren, zodat ze voldoen aan de normen en minder CO2 uitstoten. Deze strategie maakt ook gebruik van innovatieve processen, zoals versnelde carbonatatie, waarbij CO₂ in de blokken opgesloten wordt.

Buildwise voerde in samenwerking met bedrijven uit de sector ook enkele pilootprojecten uit, zoals het CARMAT-project. Deze projecten tonen aan hoe je dergelijke oplossingen in de praktijk kan toepassen en opschalen naar industriële productie.

Demonteerbare bouwsystemen

Een vierde piste is het ontwerpen van bouwsystemen die je kan ontmantelen, transformeren en opnieuw in elkaar zetten. Denk bijvoorbeeld aan droog gemonteerde gevelsystemen uit baksteen. Door minder voegen te gebruiken, mechanische verbindingen toe te passen, te werken met omkeerbare mortels (zie Buildwise-artikel 2025/02.02) en innovatieve modulaire blokken te ontwikkelen, bekom je metselwerk dat je eenvoudig kan demonteren en opnieuw opbouwen.

Bij deze systemen moet je goed nadenken over het algemene structurele gedrag, de spanningsverdeling en de assemblage van de onderdelen. Afhankelijk van het gekozen systeem zal je pas een impact hebben op het milieu als je bij het ontwerp al rekening houdt met de latere ontmanteling, zodat je het kan toepassen in gebouwen die in de toekomst zullen veranderen.

Demonteerbaarheid vraagt ook een meer systemische benadering, waarbij je logistiek, materiaaldocumentatie en traceerbaarheid in aanmerking neemt om duurzame bedrijfsmodellen uit te werken. Dat was ook de aanpak van het CIBER-project voor de ontwikkeling van een dragend metselwerksysteem dat deze verschillende strategieën combineert.

Bron: Buildwise