Architectuur als langetermijnstrategie: ACE’s Europese agenda voor renovatie en transformatie

Architectuur op de Europese agenda

Het ACE‑jaarverslag 2025 is geschreven tegen een achtergrond van geopolitieke instabiliteit, economische onzekerheid en een versneld technologisch tempo. De nieuwe Europese Commissie en het Parlement bekijken beleid steeds meer door de bril van competitiviteit, strategische autonomie en uitvoerbaarheid, met duurzaamheid verweven in die bredere agenda in plaats van er los boven te hangen. In die context heeft ACE de afgelopen jaren bewust gewerkt om architectuur niet langer als “mooie bijzaak” te laten behandelen, maar als een strategische factor voor veerkrachtige steden, sociale cohesie en een geloofwaardige klimaatstrategie.

Voor de renovatiepraktijk betekent dit dat de taal die in Brussel wordt gesproken – over whole‑life carbon, renovatiegolven, betaalbare huisvesting en circulariteit – ons werkveld rechtstreeks raakt. Architectuur wordt in ACE‑documenten nadrukkelijk benoemd als instrument om de langetermijnkwaliteit van de gebouwde omgeving te borgen, niet alleen energetisch maar ook sociaal, cultureel en ruimtelijk.

Een woonblok in de steigers: hoe verdichting en opwaardering van bestaand patrimonium samengaan

Unsplash - Een woonblok in de steigers: hoe verdichting en opwaardering van bestaand patrimonium samengaan

Weg van de laagste prijs, richting levensduurkwaliteit

Een centrale lijn in het rapport is de manier waarop ACE overheidsopdrachten positioneert. Overheidsopdrachten vertegenwoordigen naar schatting 14% van het Europese bbp, en vormen dus een gigantische hefboom voor innovatie en vernieuwing in de bouw- en renovatiesector. ACE waarschuwt dat een puur op laagste prijs gericht aanbestedingsregime de sector gevangenhoudt in kortetermijndenken, onderinvestering in ontwerpkwaliteit en een race to the bottom in vergoedingen. Met de Luxemburg Declaration heeft ACE, samen met ingenieursorganisaties, vier principes geformuleerd die richtinggevend zijn voor de herziening van de Europese Aanbestedingsrichtlijn:

• publiek opdrachtgeverschap dat verder kijkt dan de laagste prijs en de volledige levensduurkosten en maatschappelijke meerwaarde meeneemt;
• de expliciete erkenning van intellectuele diensten als aparte categorie, met aangepaste beoordelingscriteria;
• procedures die kwaliteit en innovatie centraal zetten, onder meer via ontwerpwedstrijden en kwalitatieve selectie;
• betere toegang tot overheidsopdrachten voor kmo’s en jonge bureaus.

Voor renovatie- en restauratieprojecten – vaak complex, context-gebonden en onzeker – is die agenda bijzonder relevant. Projecten waarin hergebruik, fasering, bewonersparticipatie en erfgoedwaarde een rol spelen, laten zich moeilijk vangen in louter kwantitatieve criteria of vlakke prijsvergelijkingen. Een Aanbestedingsrichtlijn die beter is afgestemd op het karakter van architectuur- en ingenieursdiensten, creëert ruimte om design‑ en renovatiekwaliteit echt te laten doorwegen, en niet alleen de laagste bouwkost op korte termijn.

ETICS: een sleuteltechniek om bestaande gebouwen naar een hogere EPB-score te tillen

Getty Images / Unsplash - ETICS: een sleuteltechniek om bestaande gebouwen naar een hogere EPB-score te tillen

Renovatie vóór sloop: van EPBD tot Circular Economy Act

ACE koppelt zijn inzet voor betere aanbestedingen rechtstreeks aan een tweede grote lijn: renovatie en transformatie krijgen expliciet voorrang op sloop en vervangnieuwbouw. In de herziening van de Energy Performance of Buildings Directive (EPBD) ziet ACE een keerpunt: voor het eerst kijkt Europa niet alleen naar operationele energie, maar naar de volledige levenscyclus van gebouwen, inclusief ingebedde emissies, circulariteit en adaptief vermogen. Die verschuiving is cruciaal voor renovatieprofessionals. Een puur operationele benadering kon sloop en nieuwbouw quasi altijd “energetisch” verantwoorden, omdat een nieuwe schil simpelweg beter presteert op EPC‑niveau. Door levenscyclusdenken wordt de vraag veel complexer: wat is de klimaatimpact van de sloop zelf, van de nieuwe materialen en van de infrastructuur die bij nieuwbouw hoort? ACE benadrukt in zijn rapport dat “conversion before demolition” en circulaire principes tot de kern van Europese bouw- en woonpolitiek moeten behoren, zowel in EPBD‑implementatie als in de aankomende Circular Economy Act.

In de praktijk betekent dit kansen voor projecten die inzetten op:

• adaptief hergebruik van bestaande structuren en casco’s;
• slimme combinaties van energetische renovatie en typologische vernieuwing;
• circulaire componenten en materialen, met aandacht voor demonteerbaarheid en herbruikbaarheid;
• gefaseerde renovatie die de sociale en economische draagkracht respecteert.

Wanneer lokale bestekken en subsidies de Europese levenscyclus- en circulariteitslogica beginnen volgen, kan dat de businesscase voor diepgaande renovatie en transformatie significant verbeteren.

Kleur en balkonritme die een stedelijke gevel verlevendigen: een trend die ook in Vlaamse stadsprojecten terugkeert -

Wonen tussen betaalbaarheid, kwaliteit en dichtheid

Een derde grote focus in het ACE‑rapport is wonen. Via een Housing Position Paper, een conferentie in Praag en een gezamenlijke verklaring met Housing Europe, schuift ACE vier boodschappen naar voor: wonen als mensenrecht en publiek goed, renovatie vóór sloop, kwaliteit door ontwerp en innovatie en digitalisering als ondersteuning in plaats van doel op zich. De Praagse verklaring maakt duidelijk dat betaalbaarheid nooit een excuus mag zijn om kwaliteit te laten zakken. ACE koppelt betaalbare huisvesting expliciet aan:

• verantwoord verdichten (geen blinde densiteit, maar contextuele intensivering met aandacht voor open ruimte, licht, geluid en mobiliteit);
• typologische diversiteit en flexibiliteit, zodat gebouwen verschillende woonvormen en levensfases kunnen accommoderen;
• een doordachte mix van renovatie, optopping, infill en transformatie, in plaats van seriële sloop.

Voor onze lezers is dat herkenbaar terrein: vragen rond “hoeveel verdichting kan deze wijk aan?”, “wanneer is de limiet van een bestaande structuur bereikt?” en “hoe combineren we energetische renovatie met betere woonkwaliteit?” zitten diep in de dagelijkse praktijk. ACE’s lijn ondersteunt ontwerpers en opdrachtgevers die juist die complexiteit ernstig nemen en met renovatie‑ en herbestemmingsprojecten zoeken naar oplossingen buiten de klassieke sloop/nieuwbouwlogica.

Verschillende woonvormen kunnen perfect accommoderen

Vecteezy - Verschillende woonvormen kunnen perfect accommoderen

Digitalisering, BIM en AI: hefboom of valkuil?

Digitalisering loopt als vierde draad door het ACE‑rapport. De organisatie ziet de opkomst van BIM, AI en industrialisering (off‑site, modulair bouwen) als onvermijdelijk en potentieel positief, maar waarschuwt voor een gebruik dat uitsluitend is gericht op kostenoptimalisatie en standaardisatie. In verschillende werkgroepen onderzoekt ACE hoe digitale tools kunnen worden ingezet om complexiteit beheersbaar te maken, scenario’s door te rekenen en kwaliteitsaspecten beter zichtbaar te maken, zonder de rol van de ontwerper te reduceren tot parameter‑manager.

Voor renovatie en restauratie is dat een dun koord. BIM is een krachtig instrument om bestaande gebouwen te analyseren, verschillende renovatiescenario’s op energie- en materiaalniveau te simuleren, en clashes en risico’s vroegtijdig te detecteren. Maar als aanbestedings- en vergunningstrajecten BIM enkel gebruiken om meer data te vragen en sneller prijzen te vergelijken, dreigt complexiteit zich te vertalen in extra druk op tijd en honoraria, in plaats van in betere gebouwen.

ACE pleit daarom voor:

• kwaliteitsvolle BIM‑implementatie, met heldere rolverdeling tussen ontwerpers, studiebureaus, aannemers en opdrachtgevers;
• gebruik van digitale tools om de meerwaarde van kwaliteitsvolle renovatie – op vlak van CO₂, comfort, erfgoedwaarde – zichtbaar te maken, niet alleen de investeringskost;
• kritische reflectie over AI‑toepassingen: ondersteuning bij analyse en repetitieve taken is wenselijk, maar ontwerpkwaliteit en ethische afwegingen blijven bij de architect.

ACE pleit voor kwaliteitsvolle BIM‑implementatie, met heldere rolverdeling tussen ontwerpers, studiebureaus, aannemers en opdrachtgevers

Unsplash - ACE pleit voor kwaliteitsvolle BIM‑implementatie, met heldere rolverdeling tussen ontwerpers, studiebureaus, aannemers en opdrachtgevers

Regulering en toegang tot het beroep

Een minder zichtbaar, maar voor de sector fundamenteel onderdeel van het rapport gaat over toegang tot het beroep en regulering van planningsdiensten. ACE werkt aan een studie naar de nationale regels rond toegang tot het architectenberoep, permanente vorming en erkenning van buitenlandse kwalificaties, en pleit tegelijk voor een Europese “planning services”‑regeling die een leemte in de interne markt moet invullen.

De kern van die boodschap: complexe plannings- en ontwerpdiensten met grote impact op veiligheid, milieu, digitalisering en erfgoed vergen een duidelijk gereguleerde beroepsuitoefening. Deregulering onder de vlag van “wegnemen van barrières” kan de deur openen voor spelers zonder voldoende competentie of verantwoordelijkheid, wat uiteindelijk leidt tot risico’s voor burgers en tot meer herstel- en renovatiekosten achteraf.

Voor renovatieprofessionals is dit geen academische discussie. Het gaat bijvoorbeeld over:

• welke profielen mogen ingrijpende energetische renovaties ontwerpen en begeleiden;
• hoe de verantwoordelijkheid wordt verdeeld bij complexe, gefaseerde transformaties;
• hoe permanente vorming rond new skills (EPBD, circulariteit, BIM) wordt ingebed zonder dat mobiliteit onmogelijk wordt.

ACE probeert hier een middenweg te vinden tussen mobiliteit en kwaliteitsborging: vlottere erkenningsprocedures via een gestandaardiseerd “accompanying certificate”, gecombineerd met duidelijke minimumnormen voor opleiding en CPD.

Europa stuurt – via renovatiebeleid, EPBD, overheidsopdrachten, circulariteit en huisvesting – steeds explicieter aan op levensduurkwaliteit en maatschappelijke meerwaarde

Europa stuurt – via renovatiebeleid, EPBD, overheidsopdrachten, circulariteit en huisvesting – steeds explicieter aan op levensduurkwaliteit en maatschappelijke meerwaarde

Concreet voor de renovatiepraktijk

Samengevat geeft ACE’s rapport een duidelijk signaal aan de renovatie- en restauratiesector. Europa stuurt – via renovatiebeleid, EPBD, overheidsopdrachten, circulariteit en huisvesting – steeds explicieter aan op levensduurkwaliteit en maatschappelijke meerwaarde. Voor ontwerpers, studiebureaus en opdrachtgevers die dat al jaren proberen waar te maken, biedt dat een taal en een kader om hun keuzes te onderbouwen.

Concreet kun je in je praktijk:

• expliciet verwijzen naar levenscyclus en whole‑life carbon om renovatie en herbestemming te onderbouwen in plaats van sloop;
• kwaliteitscriteria uit Europese documenten (zoals de Luxemburg Declaration en Quality of Life + Architecture) gebruiken als referentie in bestekken en offertes;
• BIM en andere digitale tools inzetten om de meerwaarde van kwalitatieve renovatie aantoonbaar te maken, niet alleen om sneller te calculeren;
• aansluiting zoeken bij Europese netwerken en projecten die rond renovatie, erfgoed en circulariteit werken, om kennis en referentiecases op te bouwen.

De kernboodschap is het best samen te vatten als: ‘We evolueren van een bouwlogica die vooral kijkt naar initiële kost en korte afschrijving, naar een renovatielogica waarin tijd, levensduur, sociale inbedding en culturele betekenis meetellen in de berekening’.